ئایا ئێران ڕازی دەبێت لە سنووری جۆلان دوور بخرێتەوە؟

 

سنووری جۆلان [سنووری نێوان ئیسرائیل و سووریە]

سەنتەری کارنیگی بۆ توێژینەوە لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

و: هەژار عوسمان

ئەم بابەتە توێژینەوە و بیروڕا وەرگرتنی ئەو شارەزایانەیە کە سەرقاڵی تۆێژینەوەن لە ئاسایش و سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

ئیلیۆت ئەبرامس | توێژەری باڵا لە ئەنجوومەنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ پەیوەندییە دەرەکییەکان، یاریدەدەری پێشووی جێگری سەرۆکی ئەمەریکا و جێگری پێشووی ڕاوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریکا

توانای ئێران بۆ مانەوە لەسەر سنووری جۆلان [سنووری نێوان ئیسرائیل و سووریە] پەیوەندیی بە ڕووسیاوە هەیە، کە بەرگری و بەربەستی ئاسمانی لە بەرامبەر ئیسرائیل بۆ دابین دەکات. ئەگەر، وەک حاڵی حازر کە هەیە، ڕووسییەکان نەیانەوێت ئێران لە سنووری جۆلانەوە هەڕەشە لە ئیسرائیل بکات، ئەوا ئێران زۆر بۆی زەحمەت دەبێت تا بتوانێت لەوێ بمێنێتەوە.

دوو شت ڕوونن. یەکەم، ئیسرائیل توند و سوورە لەسەر ئەوەی ڕێگریی لە ئێران بکات تا نەهێڵێت وەک چۆن لە باشووری لوبنان حیزبوڵای دروست کرد، لە باشووری سووریەش شتێکی هاوشێوە دروست بکات. دووەم، ڕووسیا هیچ ئارەزوویەکی لەوە نییە کە ئێران هەڕەشە بێت بۆسەر ئیسرائیل یان کۆنترۆڵی تەواوی سووریە بکات. ڕووسیا بنکەی سەربازیی زۆری هەیە لە سووریە و ئەسەدێکی لاواز لە دیمەشق کەوتووەتە سەر خواستی ڕووسیا، نەک ئێران. ڕووسیا لە درێژمەودادا - پێچەوانەی ئێران – تەنانەت دەتوانێت دانوستان و گوتوبێژ لەسەر دانانی ڕژێمێکی نوێ لە دیمەشق بکات، تا ئەو کاتەی بەرژەوەندییەکانی خۆی پارێزراو بێت. جا "لەوانەیە" ئێران ڕازی نەبێت بەوەی لە سنووری جۆلان دوور بخرێتەوە، بەڵام باڵانسی هێزی سیاسی و سەربازی وا دەخوازن کە پێویستە ئێران دوور بخرێتەوە.

کامیلیا ئینتیخابیفەرد | نووسەر، گۆشەنووس، شیکەرەوە و ڕەخنەگری سیاسی

لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی ناوخۆی ئێران – ئەگەر لەلایەن ئەو کەسانەوە ساز کرابێ کە باسی خراپیی دۆخی ئابووری و گوزەران دەکەن یان باسی دابەشبوونی شاری کازروون [سەر بە پارێزگای فارس]، یانیش ئەو خەڵکە ئایینییەی داوای مافی زیارەتکردنی ئیمام و پیاوچاکان دەکەن - هاوار و هوتافەکان هەمان شت بوون: ''دەست لە سووریە هەڵگرن! بیر لە ئێمە بکەنەوە!'' ئاماژەکە ئەوەیە کە ڕژێمی ئێرانی پاڵپشتی لە ڕژێمی بەشار ئەسەد دەکات. دابینکردنی پاڵپشتییە داراییەکانیش لە گیرفانی ئێرانییەکانەوە دێتە دەر.

بەم دواییانە، ئیسرائیل بنکە سەربازییەکانی ئێرانی لە سووریە مووشەکباران کرد و ڕایگەیاند کە تاران دەیەوێت بە ئامادەبوونی لە سووریە، ئیسرائیل بکاتە ئامانج و لێی بدات. بینیامین نەتانیاهو، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، داوا دەکات کە سوپای پاسدارانی ئێران لە سووریە بچێتە دەر، ئەگەر نا ئەوا ڕەنگە ڕژێمی ئەسەد بکەوێت. بۆ پاراستنی ئەسەد، بۆ هێورکردنەوەی تووڕەیی ئەو ئێرانییانەی کە بێزار و دڵتەنگن بە کشانەوەی ئەمەریکا لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران، بۆ کەمکردنەوەی خەرجیی ئامادەیی ئێرانییەکان لە سووریە و کەمکردنەوەی گرژییە هەرێمییەکان، سوپای پاسداران ئامادەیە لە سنووری جۆلان بکێشێتەوە. بە لای تارانەوە، پێشینەی کار مامەڵەکردنە لەگەڵ خۆپیشاندەران و ناڕەزاکانی وڵاتەکەی کە لە گۆڕینی ڕژێم کەمتریان ناوێت.

بۆ هێورکردنەوەی گرژییە ناوخۆییەکانی وڵات و کەمکردنەوەی جێپێی ئێران لە سنووری جۆلان، عەلی شەمخانی، سەرۆکی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئێران، ڕۆژی ٢ی حوزەیران لە ڕۆژنامەی 'شەرق'ی ئێرانی وتی: ''هیچ هێزێکی ئێرانی -تەنانەت لە ئاستی ڕاوێژکاریشدا- لە باشووری سووریە بوونی نییە.''

عەلی هاشم | ڕۆژنامەنووسی 'بی بی سی' تایبەت بە پەیوەندییە دەرەکییەکانی ئێران

یەکێک لە ئامانجەکانی ئێران لە سووریە، جیا لە پارێزگاریکردن لە پێگەی بەشار ئەسەد، دانانی خاڵێکی دابڕی پێشکەوتوو بووە لە بەرانبەر ئیسرائیل. لەناویشیدا دامەزراندنی بنکەی سەربازی و بڵاوبوونەوەی هێزی سەربازیی هاوپەیمانەکانی لە نزیک بەرزاییەکانی جۆلان. دەستهەڵگرتن لەمە دەبێتە نسکۆیەکی گەورە بۆ ئێران. هەر چۆنێک بێت، تاران بەوە ناسراوە کاتێک مەسەلە دێتە سەر مامەڵەکردن لەگەڵ هەڕەشەکانی سەری، ئەوکات بەپێی ئەرزی واقیع و پراگماتیکی مامەڵە دەکات، بەتایبەت ئەگەر بێتو دەرئەنجامەکان ببنە هۆی زیانگەیاندن بە کاریگەرییەکانی لە سووریە.

سەرەنجام، ئەگەر ڕێککەوتنی هەنووکەیی نێوان ڕووسیا-ئیسرائیل بۆ دوورخستنەوەی ئێران و هاوپەیمانەکانی لە جۆلان جێبەجێ ببێت و ڕێگە بە سوپای سووریە بدرێ بەشێوەیەکی بەرفراوان دەست بەسەر جۆلاندا بگرن، ئەوا ڕێی تێدەچێت کە تاران و هاوپەیمانەکانی هەمان شەڕی ساڵی ٢٠٠٦ی لوبنان لە سووریە بەرپا بکەن. ئەگەرچی ئەمە دژوار دەبێ لە سووریە، جێیەک کە ئیسرائیل و ئەمەریکا و تەنانەت ڕووسیاش بەهیچ جۆرێک چاوپۆشی لە وەها هەوڵێک ناکەن.   

سەنەم وەکیل | مامۆستا لە زانکۆی بۆڵۆنیا بۆ توێژینەوە لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی نێودەوڵەتی، توێژەر لە پەیمانگای ڕۆیاڵ بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا

حاڵی حازر ئێران هیچ بژاردەیەکی نییە ئەوە نەبێت کە ڕازی بێت بە ڕێککەوتنی نێوان ئیسرائیل-ڕووسیا بۆ دوورخستنەوەی خۆی و هاوپەیمانەکانی لە نزیک سنووری جۆلان. لەبەر ڕۆشنایی کشانەوەی ئەمەریکا لە ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران و ئەو سزایانەی ئەمەریکا لە داهاتوودا بەسەریدا دەسەپێنێت، تاران لەژێر فشارێکی سیاسیی گەورەدایە تاکوو تەوژمە نێودەوڵەتییەکان، بەتایبەت وڵاتانی ئەورووپا، بهێنێتە بەرەی خۆی. هەر پەرەسەندنێکی جووڵەی سەربازیی لە ناوچەکەدا ڕێژەی هەڵکشانی ناڕەزایەتییەکان لە دژی ئێران زیاتر دەکات، لە کاتێکدا ئێران پێویستی بە ڕزگاری و هاوکاریی ئابووری و سیاسییە.

بەهەرحاڵ، ئەمە کۆنترۆڵی درێژمەودای تاران سەبارەت بە بەهای سەرمایەگوزارییەکانی لە سووریەدا ناگۆڕێت. تاران بەئاگایە لەوەی کە بەرژەوەندیی ڕووسییەکان و ئیسرائیلییەکان و ئەمەریکییەکان و تەنانەت سوورییەکانیش لە دژی ئەو دەجووڵێنەوە. ئەگەرچی لە کورتخایەندا تاران ڕێز لە یاسا و ڕێسا تازەکانی ڕێککەوتن دەگرێت، تاران بەردەوام دەبێت لەسەر گەمە درێژخایەنەکە و بنکەداکوتانی خۆی لەناو سووریەیەکی پەرتپەرتبوو و لاوازیشدا.